آموزش, مقالات, مقالات استودیویی
۹ راهنمایی درباره ضبط صدای سازهای زهی
مه
هیچ چیزی نمیتواند مثل سازهای زهی به یک قطعه موسیقی جان ببخشد. با اینکه من نوازنده سازهای زهی هستم و طبیعتاً نمیتوانم نگاهی بیطرف داشته باشم، اما عمیقاً به این امر باور دارم که استفاده درست و بهجا از سازهای زهی، جذابیت قطعات موسیقی را یک سطح بالاتر میبرد. آیا شما مخالف نظر من هستید؟ اگر چنین است، لطفاً در بخش نظرات دلیل اشتباه بودن نظرم را ذکر کنید.
امروزه گسترهای از سمپلهای سازهای زهی در بازار وجود دارد و شما حتی با کمترین بودجه ممکن نیز میتوانید یک مجموعه از آنها را تهیه و در اثر خود استفاده کنید؛ اما بهشخصه معتقدم که هیچ چیزی جای یک نوازنده واقعی در استودیو -حتی یک استودیوی خانگی ساده- نمیشود و نتیجه حاصل از ضبط نوازندگی یک نوازنده حرفهای، کیفیتی منحصربهفرد به قطعه موسیقی میبخشد که در صورت استفاده از سمپلهای ازپیشضبطشده، قابل دستیابی نیست.
البته قصد من کمارزش جلوه دادن سمپلهای موجود در بازار نیست. بدون شک این سمپلها نیز کاربرد خود را دارند و افراد بسیاری با استفاده از آنها، نتایج رضایتبخشی به دست میآورند. اما اگر قصد دارید به ضبط صدای سازهای زهی در استودیو بپردازید و با چالشهایی غیرمنتظره و فراتر از ضبط صدای سازهای معمول موسیقی راک روبهرو شدهاید، این مقاله را تا انتها مطالعه کنید.
در این مقاله، به نکاتی اشاره میکنم که با تکیه بر آنها میتوانید حتی در استودیوی خانگی نیز بهترین نتیجه ممکن از ضبط صدای سازهای زهی را به دست آورید.
۱- به وضعیت اتاق دقت کنید
ما به شنیدن صدای سازهای زهی از دور عادت کردهایم؛ چه در سالن کنسرت و در چه در آثار ضبطشده. پس بهتر است ضبط این گروه از سازها را در اتاقی انجام دهید که فضا و شرایط مناسب برای قراردهی میکروفونها با فاصله زیاد از ساز را داشته باشد.
در یک استودیوی حرفهای و بزرگ، این امر هیچ مشکلی ایجاد نخواهد کرد؛ اما در یک استودیوی خانگی و کوچک، ممکن است با مشکلاتی مواجه شوید.
حتماً کار ضبط را در اتاقی انجام دهید که از بهترین وضعیت آکوستیک برخوردار است و بهاصطلاح «خوشصدا» است. سطوح چوبی و سقفهای بلند به سود شما عمل میکنند و به دریافت و ضبط صدایی وسیع و باز با حداقل مشکلات معمول در استودیوهای خانگی کمک میکنند.
اگر فضای بزرگ و مطلوبی در اختیار ندارید، نگران نشوید. در این شرایط باید از خیر میکروفونگذاری با فاصله زیاد از ساز بگذرید و از روشهای میکروفونگذاری سادهتر با فاصله کمتر از ساز بهره بگیرید. بعداً در مرحله میکس میتوانید با افزودن ریورب و فضا، نتیجه حرفهای و جذابی به دست آورید. در ادامه مطلب به این مباحث میپردازیم.
۲- از خودتان بپرسید که به چه نوع تنظیمی نیاز دارم؟
هنرمندان مختلف به اشکال متفاوت از سازهای زهی در موسیقی خود استفاده میکنند. مثلاً در بسیاری از موسیقیهای پاپ، از تعداد اندکی ساز زهی بهره گرفته میشود. آهنگ «Move on Up» از کرتیس میفیلد (Curtis Mayfield) یک مثال خوب برای این رویکرد است. در این آهنگ تنها از چند ویولن استفاده شده است که همگی با هم یک لاین را مینوازند.
در برخی دیگر از آثار موسیقی، تعداد بیشتری از سازهای زهی، در حد یک آنسامبل کوارتت یا چمبر به کار گرفته میشود. مثلاً در بخشی از آهنگ «Cosmic Dancer» اثر T Rex، صدای ویولن، ویولا و ویولنسل شنیده میشود.
در نهایت، بعضی از هنرمندان نیز به تنظیمهای سینماییتر علاقه دارند و به همین دلیل، از سازهای زهی بیشتر در فضاهای بزرگتر بهره میگیرند. برای نمونه به بخش ارکسترال آهنگ «Blue Velvet» از لانا دل ری (Lana Del Rey) دقت کنید.
خلاصه کلام اینکه راههای متعددی برای ضبط سازهای زهی وجود دارد و شما باید بسته به نیاز و امکانات خود، یکی از این راهها را انتخاب کنید. آگاهی از چنین مواردی، پیش از تنظیم میکروفونها و حضور نوازندگان در استودیو، ضروری است.
۳- اهمیت انتخاب میکروفون مناسب
علاوه بر وضعیت استودیو و مهارت نوازندگان، میکروفون مورد استفاده در ضبط نیز تأثیر چشمگیری بر نتیجه نهایی میگذارد.
میکروفونهای کاندنسر (condenser microphone) انتخاب اول اکثر افراد برای ضبط صدای سازهای زهی هستند و صدایی شفاف، شیشههای و پُرجزئیات را حاصل میکنند.
برای ضبط صدای سازهایی چون ویولنسل و بیس که صدایی بمتر دارند، مدلهای کاندنسر دیافراگم بزرگ مثل میکروفون رود NT1، نویمن TLM 103 و مدلهای مشابه دیگر، گزینه مناسبتری هستند؛ زیرا معمولاً توانایی دریافت طیف فرکانسی وسیعتری را دارند. این دسته از میکروفونهای کاندنسر از الگوی برداشت صدای وسیعتری نیز برخوردار هستند و صدای اتاق و انعکاسها و مواردی از این دست را نیز بیشتر دریافت میکنند.
در مقابل، میکروفونهای دیافراگم کوچک الگوی دریافت صدای خطیتری دارند و برای ضبط نقطهای و ضبط صدای سازهای زهی با ماهیت صوتی روشنتر (مانند ویولن و ویولا) مناسبتر هستند. بهعلاوه، اگر قصد دارید میکروفونها را با فاصله زیاد از ساز قرار دهید و صدایی استریو و وسیع به دست آورید، این نوع از میکروفونهای کاندنسر را به شما پیشنهاد میکنیم.
نوع بعدی میکروفون که باید درباره آن صحبت کنیم، ریبون (ribbon microphone) نام دارد. میکروفونهای ریبون به دلیل صدای ملایم و طبیعیشان مورد علاقه حرفهایها هستند. به دلیل همین ماهیت صوتی، این میکروفونها با ملایمسازی فرکانسهای گوشخراش سازهایی چون ویولن، صدای آنها را بهنحوی دلنشین ضبط میکنند.
الگوی قطبی موسوم به figure-8 (شبیه به عدد ۸ در انگلیسی) موجب میشود که میکروفونهای ریبون علاوه بر روبهروی خود، اصوات موجود در پشت خود را نیز دریافت کنند و از سوی دیگر، به اصوات موجود در دو طرف خود حساسیت کمتری داشته باشند. در نتیجه، اگر قصد دارید میکروفون را با فاصلهای کم از ساز قرار دهید، بهوسیله این میکروفونها میتوانید صدایی ایزوله، تمیز و جذاب ضبط کنید.
و در نهایت به میکروفونهای داینامیک میرسیم که کاربرد چندان زیادی در ضبط صدای سازهای زهی ندارند؛ اما برخی از انواع بزرگتر آنها مانند Shure SM7B و Electro Voice RE20 در ضبط ویولنسل و بیس مورد استفاده قرار میگیرند.
۴- برای دریافت صدایی باز و وسیع، فاصله میکروفون تا سازها را افزایش دهید
چه بخواهید صدای یک ساز را ضبط کنید و چه بخواهید صدای یک کوارتت یا حتی گروه بزرگتر را ضبط کنید، بهتر است فاصله میکروفونها تا نوازندگان را افزایش دهید تا صدای طبیعی ساز در اتاق را دریافت کنید.
برای ضبط صدای یک نوازنده یا یک گروه کوچک از نوازندگان، یک میکروفون با موقعیت قرارگیری حسابشده میتواند برای ضبط مونو کفایت کند. ستاپهای استریو مانند X/Y، بلومین، مید/ساید و چینشهای خاصتر مانند چینش موسوم به Decca tree (شامل سه میکروفون اُمنیدیرکشنال در موقعیتهای چپ، وسط و راست)، صدایی وسیعتر و پانورامایی حاصل میکنند که فضا و موقعیت سازها بهشکلی بسیار بهتر در آن قابللمس است.
نوازندگان ماهر و کاربلد سازهای زهی در حین نوازندگی به پویایی صدای ساز خود و دیگر اعضای گروه توجه میکنند و همواره میکوشند توازنی بینقص میان صدای تمامی سازها برقرار باشد؛ در نتیجه، نیاز به اعمال آتومیشن کم میشود و پروسه میکس نیز کوتاهتر و سادهتر میگردد.
میکروفونهای اتاق معمولاً بالای سر و روبهروی گروه نوازندگان قرار میگیرد؛ یعنی به همان صورتی که در سالن کنسرت دیده میشود. برخی اوقات نیز این میکروفونها فقط در روبهروی گروه نوازندگان قرار میگیرد.
هر یک از این دو حالت، برای کاربردهای مشخصی مناسب است. اگر سقف استودیوی شما بلند است و به دنبال صدایی باز و وسیع هستید، میکروفونگذاری در بالای سر گروه نوازندگان را به شما توصیه میکنیم. از سوی دیگر، چنانچه میکروفون را در مقابل گروه قرار دهید، نتیجه نهایی شبیه به یک اجرای زنده معمولی میشود.
۵- برای حصول به انعطافپذیری بیشتر، فاصله میکروفون تا سازها را کاهش دهید
زمانی که قصد دارید صدای چند نوازنده را ضبط کنید و میکروفون را با فاصله از آنها قرار میدهید، با محدودیتهایی مواجه خواهید شد. بهطور مثال، در این شرایط نمیتوانید در مرحله میکس، صدای یکی از سازها را بلندتر کنید. به همین دلیل است که حتی در اتاقهای بسیار خوشصدا نیز برخی از افراد موقعیت میکروفون را با فاصلهای کم نسبت به ساز تنظیم میکنند تا در مرحله میکس امکانات بیشتری در اختیار داشته باشند.
در نظر داشته باشید که مفهوم میکروفونگذاری نزدیک درباره سازهای زهی کمی با سایر سازها تفاوت دارد. بهعبارت دیگر، حتی در این حالت نیز میکروفون باید فاصلهای بین سی سانتیمتر یا بیشتر با ساز داشته باشد. این امر خصوصاً زمانی اهمیت پیدا میکند که شما تنها یک میکروفون در اختیار دارید و قصد دارید از یک نقطه صدای ساز یک نوازنده را ضبط کنید.
من معمولاً وقتی از یک ستاپ کوچک و حداقلی استفاده میکنم، یک میکروفون را در فاصله شصت سانتیمتری از ساز قرار میدهم.
به عقیده من، ترکیب میکروفونگذاری دور و نزدیک میتواند گزینههای بسیار جذابی در زمینه ترکیب صداها با هم و درستیابی به صدایی غنی و پُرجزئیات به شما بدهد.
۶- به زاویه میکروفون توجه کنید
متداولترین روش میکروفونگذاری نزدیک در ضبط صدای سازهای زهی، تنظیم زاویه میکروفون به سمت سیمهای ساز است؛ بهطور دقیقتر، به سوی محل تماس آرشه با سیمها (یعنی بالای بریج یا همان پل ساز).
این نحوه تنظیم زاویه میکروفون، به دریافت صدایی شفاف و دقیق با تفکیک عالی میانجامد. اما از سوی دیگر، خصوصاً در ضبط صدای سازی چون ویولن، این روش ممکن است صدای تیز ناشی از حرکت آرشه روی سیمها را مضاعف کند.
به عقیده من، با وجود تداول این روش، شاید برخی اوقات بهتر باشد تغییراتی در آن ایجاد کنیم تا به نتیجه بهتری دست یابیم.
مثلاً من زمانی که صدای یک ویولن را ضبط میکنم، معمولاً یک میکروفون اُمنیدیرکشنال را در فاصله چند فوتی (هر فوت حدوداً معادل سی سانتیمتر است) ساز و در مقابل اسکرول (پیچک یا حلزونی) قرار میدهم. بدین نحو، صدایی باز، طبیعی و عاری از فرکانسهای تیز و ناخوشایند حاصل میشود که به نظر من، بسیار جذابتر از روش پیش است.
یک راهکار خوب دیگر برای تعیین زاویه و محل قرارگیری میکروفون این است که از نوازنده بخواهید تا بخش مربوط به خود را بنوازد و شما در همین حین، بهوسیله هدفون، صدا را گوش کنید و میکروفون را حرکت دهید. هر وقت به نقطه و زاویه مطلوب خود رسیدید و از توازن صدا رضایت کامل داشتید، موقعیت میکروفون را تثبیت کنید.
بعضی از متخصصین ضبط صدا، یک میکروفون دیگر را نیز پایینتر از ویولن قرار میدهند تا صدایی تاریکتر از ساز دریافت کنند و بعداً در مرحله میکس، با ترکیب صدای میکروفونهای مختلف، به صدایی کاملتر و غنیتر دست یابند.
برخی دیگر از افراد، حتی اقدام به قراردهی و تنظیم یک یا چند میکروفون به سمت بدنه یا اف-هول سازهای زهی بزرگتر نیز میکنند. اما من چندان طرفدار صدای حاصل از این روش میکروفونگذاری نیستم؛ زیرا صدای دریافتی بیشازحد کدر است.
همچنین به خاطر داشته باشید که افزایش تعداد میکروفونها لزوماً به نفع شما تمام نمیشود؛ زیرا در این حالت باید همواره مراقب اختلال فاز میان میکروفونها باشید. به همین دلیل من بسیاری از اوقات تنها از یک میکروفون استفاده میکنم و در عوض حداکثر تلاش خود را به خرج میدهم که موقعیت و زاویه آن میکروفون را بهدرستی تعیین کنم.
حال شاید بگویید که در استودیوهای بزرگ و حرفهای از چندین میکروفون بهصورت همزمان بهره گرفته میشود و نتیجه نیز بسیار مطلوب و گوشنواز است! حق با شماست؛ اما فارغ از سطح مهارت و تجهیزات مورد استفاده افراد بسیار حرفهای، برای دریافت نتایج خوب، همیشه نیازی به پیچیده کردن ستاپ و بهکارگیری میکروفونهای متعدد نیست.
۷- ضبط چندباره یک لاین، روشی ایدهآل برای دستیابی به صدایی قدرتمند است
نکته دوم و تأکید من بر درک نوع تنظیم و تعداد سازهای مورد نیاز را به خاطر دارید؟ اکنون میخواهم وجه دیگری از آن نکته را روشن کنم.
برای دستیابی به صدایی عظیم و شکوهمند، همیشه نیازی نیست که از چندین و چند نوازنده سازهای زهی کمک بگیرید. در واقع، در بسیاری از مواقع، تمام بخشهای زهی که در یک قطعه موسیقی میشنوید، کار یک نفر است و خود من هم همیشه همین کار را میکنم.
گوشهای ما به اینکه یک لاین سازهای زهی توسط چند نوازنده بهطور همزمان نواخته شود، عادت کرده است. حتی در مرحله ضبط و میکس موسیقی نیز معمولاً هر یک از اجزای یک تنظیم زهی، دو یا سه بار نواخته میشوند و روی هم قرار میگیرند. البته این روش برای تنظیمهای زهی خلوت، مثلاً یک کوارتت زهی، شاید چندان کاربردی نباشد.
در کل اگر قصد دارید به قطعات موسیقی پاپ یک بخش زهی اضافه کنید، میتوانید از طریق ضبط چندباره یک لاین واحد و برهماندازی برداشتها، نتیجه بسیار خوبی به دست آورید.
نکته جانبی درباره ضبط ویولن
اگر قصد دارید با روش اشارهشده به صدای ضبطشده ویولن خود قدرت و جذابیت مضاعف ببخشید، پیشنهاد میکنیم یک بار صدای آن را در حالت معمول ضبط کنید و سپس، بخش مربوطه را یک اکتاو پایینتر بنوازید و ضبط کنید. با ترکیب این دو برداشت:
- به صدای ویولن در اثر نهایی قدرت، حجم و غنا میبخشید و فرکانسهایی که موجب تیز و گوشخراش شدن صدا میشوند را تا حد زیادی کنترل میکنید.
- به صدای بخش زهی موسیقی عظمت و گستره مضاعف میبخشید.
- به نوازنده ویولن امکان میدهید که نتهای بخش مربوطه را در رجیستری اجرا کند که نوازندگی و دریافت صدای ژوست در آن راحتتر است.
۸- در ضبط چندباره لاینها، موقعیت نوازندگان را در اتاق کمی تغییر دهید
بیایید یک ستاپ ضبط سازهای زهی را تجسم کنیم: یک یا دو نوازنده در حال اجرای یک لاین در مقابل یک میکروفون هستند و پس از ضبط هر لاین، چند بار دیگر نیز همان لاین را اجرا میکنند تا آهنگساز با ترکیب برداشتها، به صدایی قدرتمندتر و عظیمتر، شبیه به نوازندگی یک گروه بزرگ از نوازندگان سازهای زهی، دست یابد.
این روند ایراد خاصی ندارد؛ اما میتوان با انجام یک کار کوچک، به نتیجه واقعگرایانهتر و خوشصداتری رسید: در هر برداشت، جای نوازندگان را اندکی تغییر دهید.
فرض کنید دو نوازنده در استودیوی شما حضور دارند و قرار است یک تنظیم دو-بخشی را اجرا کنند و هر بخش، سه بار ضبط خواهد شد. در این حالت، شما ابتدا باید یک میکروفون را در نزدیکی آنها قرار دهید و برداشت اصلی بخش اول را ضبط کنید.
سپس وقتی که نوبت به ضبط برداشت دوم میرسد، از نوازندگان بخواهید یک قدم به عقب یا راست/چپ بروند؛ یعنی حدوداً همان نقطهای که اگر قرار بود یک نوازنده دیگر نیز پشت سر آنها حضور داشته باشد، در آنجا قرار میگرفت.
برای برداشت سوم، از نوازندگان درخواست کنید که یک قدم دیگر به عقب یا راست/چپ بروند و بخش مربوطه را بنوازند.
با ترکیب این سه برداشت میتوانید فضا و عمق بیشتری به فایل ضبطشده ببخشید و این توهم را ایجاد کنید که یک گروه بزرگ از نوازندگان سازهای زهی در حال نواختن هستند.
برای بخشهای دیگر تنظیم زهی خود نیز باید همین روش را به کار بگیرید؛ یعنی ابتدا با میکروفونگذاری نزدیک، صدایی شفاف و دقیق از سازها ضبط کنید و سپس با افزایش فاصله، ظرایف و عمق بیشتری به صدای نهایی ببخشید.
۹- سمپلهای تجاری را با فایلهای ضبطشده خود ترکیب کنید
آخرین نکته شاید بیشتر به فرایند میکس مربوط باشد تا ضبط؛ اما میتواند فرایند ضبط را نیز تسهیل کند.
اگر تنها به یک گروه کوچک از نوازندگان دسترسی دارید و میخواهید یک بخش زهی ارکسترال عظیم در آهنگ خود داشته باشید، دو راه پیش روی شماست:
- یک بخش را با بهکارگیری تمهیدات اشارهشده بارها ضبط کنید و سپس برداشتها را با دقت ترکیب کنید؛ امری که امکانپذیر است، اما اصلاً آسان و کمدردسر نیست.
- س از ضبط لاینها در استودیو، آنها را با استفاده از سمپلهای باکیفیت تجاری در نرمافزار آهنگسازی شبیهسازی کنید و سپس، طبق سلیقه خود، لاینهای ضبطشده را با لاینهای حاصل از بهکارگیری سمپلها ترکیب کنید.
من بارها از روش دوم استفاده کردهام و نتیجه بسیار خوبی نیز گرفتهام. بهعنوان مثال، برای یکی از آثار خود، از سه ویولن بهره گرفتم؛ یک ویولن در چپ، یکی در وسط و یکی در راست. ویولن سمت راست، یک اکتاو پایینتر کوک شده بود. صدای هر سه ویولن بهوسیله یک میکروفون کاندنسر دیافراگم کوچک و از فاصله شصت سانتیمتری پل ضبط شد. پس از ضبط تمامی لاینهای مورد نظرم، آنها را با سمپلهای زهی Spitfire Albion Colossus ترکیب کردم و نتیجه حقیقتاً جذاب بود؛ صدایی حجیمتر، غنیتر، قدرتمندتر و گیراتر.
بهتر آنکه در صورت انجام صحیح این کار، حس سرزنده و طبیعی فایلهای ضبطشده شما حفظ میشود و صدای نهایی به هیچ وجه مصنوعی نخواهد شد.
نتیجهگیری
چه قصد دارید یک قطعه موسیقی متشکل از سازهای زهی را ضبط کنید و چه میخواهید یک بخش کوچک زهی به اثر خود بیفزایید، باید فضایی ایجاد کنید که نوازندگان در آن راحت و آسوده باشند و بتوانند بهترین عملکرد خود را به نمایش بگذارند. همچنین باید به نوع میکروفونها، موقعیت و نحوه بهکارگیری آنها، وضعیت اتاق ضبط و موارد بنیادین دیگر نیز اشاره کنید تا در نهایت، به نتیجهای رضایتبخش و حرفهای دست یابید؛ نتیجهای که ماهیت زیبا و پُراحساس سازهای زهی در آن بهوضوح نمایان است و شنوندگان را مفتون خود میکند.
در پایان، اگر با مبانی میکروفونگذاری، خصوصاً برای ضبط صدای گیتار آکوستیک آشنایی ندارید، پیشنهاد میکنیم ویدیوی آموزشی زیر را تماشا کنید:
منبع: Pro Audio Files
نویسنده: Danny Echevarria